پنجم فروردین؛ اعلام «حکومت نظامی» در شهرهای بختیاری نشین خوزستان

پنجم فروردین یادآور اعلام «حکومت نظامی» در پی اعتصاب کارگران صنعت نفت جنوب در شهرهای بختیاری نشین خوزستان در سال 1330 خورشیدی است.

ماجرای اعتصاب کارگران بختیاری از این قرار بود که مجلس شورای ملی در 24 اسفند 1329 طی مصوبه ای مقرر کرد «کلیه عملیات اکتشاف، استخراج و بهره برداری نفت در دست دولت قرار گیرد». این مصوبه در 29 اسفند 1329 در مجلس سنا تایید شد.

بخشی از کارگران بختیاری در شهرهای نفتخیز خوزستان، نسبت به ملی شدن صنعت نفت بدبین بودند. زیرا در سال 1317 ش، «شرکت نفت بختیاری» منحل شده و سهام آن به تصرف دولت درآمده بود. همچنین بخش زیادی از سران بختیاری که سهامداران نفت بختیاری و حامی پیمانکاران بختیاری در صنعت نفت بودند توسط دولت اعدام شدند که از جمله می توان به اعدام محمدرضاخان سردار فاتح (پدر دکتر شاپور بختیار) در سال 1313 ش اشاره کرد. پس از مصادره سهام نفت بختیاری و اعدام سران بختیاری، برخی کلانتران ایلات بختیاری (بویژه کلانتران طوائف شهنی، گمار، نصیر، باورصاد، حموله و کهیش و... که چاههای نفت در نراتع آبا و احدادی آنها حفر شده بود)، همچنان بعنوان پیمانکار تأمین نیروی انسانی صنعت نفت و نیز حفاظت از تاسیسات نفتی و خطوط لوله، با شرکت نفت ایران و انگلیس همکاری می کردند.

ملی شدن صنعت نفت، این تصور را در کلانتران بختیاری بعنوان پیمانکاران صنعت نفت (که به نوعی جایگزین خان ها شده بودند و توانستند یک بورژوازی صنعتی وابسته را در مناطق نفتخیز جنوب شکل بدهند) ایجاد کرد که ممکن است از آنان خلع ید شود. کارگران بختیاری متخصص صنعت نفت که برغم دیسیپلین خشک انگلیسی توانسته بودند ارتقا یابند و هویتی برابر با کارمندان انگلیسی لااقل در بین بدنه صنعت نفت داشتند نیز نگران از دست دادن موقعیت خود بودند. کارگران ساده بختیاری نیز گمان می کردند ممکن است با خلع ید از پیمانکاران تامین منابع انسانی، کارگران بختیاری از کار اخراج شوند.

در چنین فضای مه آلودی، پرسنل صنعت نفت و افکارعمومی شهرهای نفتخیز بختیاری که درک شفافی از ملی شدن صنعت نفت نداشتند، دچار هراس شدند و دست از کار شستند و اعتصاب کردند تا تضمینهایی از سوی دولت به آنان داده شود.

شوربختانه تاریخ نویسان ایرانی در قضاوتشان پیرامون اعتصاب کارگران بختیاری دچار سوتفاهم و سیاسی نویسی شده اند. نویسندگان سیاسی تاریخ تحولات نفتی ایران، اعتصاب کارکنان صنعت نفت در شهرهای بختیاری نشین خوزستان در سال 1330 ش را به درستی درک نکرده اند و آن را تماماً به تحریکات انگلیس نسبت داده اند. هرچند تحریکات انگلیس در این میان بی تاثیر نبود ولی باید بدانیم که عامل اصلی اعتصابها، احساس نا امنی شغلی و نگرانی از وضعیت پیمانکاران بختیاری و کارکنان بختیاری در فردای ملی شدن صنعت نفت بود.

در تعطیلات نوروز 1330 ش (مارس 1951 م)، کارگران شهرهای نفتخیز بختیاری در خوزستان (که هیچ تضمین شغلی و مالی از سوی دولت به آنها ارائه نشده بود) اعتصاب کردند. «شرکت نفت ایران و انگلیس» که کنترل میادین نفتی ایران را به موجب امتیاز دارسی در اختیار داشت، از حس نا امنی کارگران استفاده کرد و روز یکم فروردين 1330 ش از پرداخت 30 درصد فوق العاده حقوق کارگران شهرهای لالی، نفت سفید، آغاجاري و ماهشهر خودداري کرد. در واقع مسئولان «شرکت نفت ایران و انگلیس» نیز که خواستار بحران آفرینی بودند، با کاهش حقوق و دستمزد، به نارضایتی کارگران دامن زدند.

اعتراضها ادامه یافت و روز پنجم فرودین 1330 ش، اعتصاب کارگران شهرهای نفتخیز بختیاری خوزستان به خشونت کشیده شد و چند نفر کشته و زخمی شدند.

در پی بروز خشونت در شهرهای لالی، نفت سفید، آغاجاری و ماهشهر، دولت برای جلوگیری از گسترش اعتصابها و پیشگیری از بحران، روز پنجم فروردین در خوزستان «حکومت نظامی» اعلام کرد. با ورود خودروهای زرهی ارتش به شهرهای بختیاری نشین نفتخیز، اوضاع به کنترل دولت درآمد.

با این حال، اعتصاب كاركنان صنعت نفت تا هفتهها ادامه یافت و چهره های موثر دولت و مجلس، بصورت شفاهی تضمین دادند که از کارکنان شهرهای بختیاری نشین نفتخیز خلع ید نخواهد شد.

نویسنده: محسن حیدری

برگرفته از کانال روزشمار تاریخ بختیاری